Bhutanese vluchtelingen

Problematiek van de Bhutanese vluchtelingen

Opmerkelijk is hoe weinig mensen de problematiek rond de Bhutanese vluchtelingen in Oost-Nepal kennen. Hun aantal is weliswaar geringer dan het aantal Afghaanse vluchtelingen in 2001, maar het is vergelijkbaar met dat van de Tibetaanse vluchtelingen. Bhutan heeft de twijfelachtige eer dat een zesde deel van haar bevolking als vluchteling in het buitenland verblijft.

De in Nederland wonende Nepalees B R Giri die zich, evenals Stichting Vajra, inzet voor de Bhutanese vluchtelingen, schreef een rapport over de vluchtelingen in zijn land. U kunt het hier downloaden (pdf, ca. 600 kB). Voor meer literatuur zie onderaan deze pagina.

Plaats van de Bhutanese vluchtelingen

Het gebied waar de vluchtelingen verblijven ligt ver van de toeristische routes vandaan en trekt hierdoor weinig bezoekers. In de ogen van de pers gaat het om 'verwaarloosbare' aantallen: geen miljoenen, maar 'slechts' honderdduizend Bhutanezen! Daarom halen deze vluchtelingen nooit de voorpagina's.

Bord opgehangen door de Bhutanese vluchtelingen

Eenvoudig gesteld betreft het Nepalezen die zich in de loop van enkele eeuwen in het vlakke en warme zuiden van Bhutan hebben gevestigd en daar nu verjaagd zijn. Het opmerkelijke is dat de 'oorspronkelijke' bewoners van het land, de Drukpa's, net zomin als de Nepalezen uit Bhutan zelf komen: zij komen namelijk uit Tibet. De Drukpa's wonen in de bergen van het noorden en zijn boeddhistisch. Toch beschouwen zij de latere immigranten niet als volwaardige burgers en zij noemen hen 'Zuid-Bhutanezen' of Lhotshampa's.

Feitelijk betreft het een etnisch probleem van grote omvang: de Lhotshampa's zijn hindoe en hebben een taal en cultuur die van die van de heersende klasse afwijken. De totale bevolking bestaat voor meer dan de helft uit Lhotshampa's. De laatst gehouden volkstellingen zijn waarschijnlijk om die reden nooit openbaar gemaakt. Toch zijn de Lhotshampa's niet vertegenwoordigd in de regering. Tussen beide bevolkingsgroepen zijn in het verleden geen noemenswaardige conflicten geweest. Vanaf het midden van de jaren tachtig werden de Lhotshampa's echter steeds meer gedwongen de cultuur en de taal van de heersende klasse over te nemen ­ onder het motto 'One nation, one people'. In 1988 werd het merendeel van de Lhotshampa's van overheidswege als 'illegalen' aangemerkt. De demonstraties die volgden, werden met geweld neergeslagen.

Willekeurige arrestaties, razzia's en uitzettingen veroorzaakten een uittocht van Lhotshampa's naar India. Aangezien dit land weigerde hen op te nemen, kwamen zij uiteindelijk terecht in Nepal. Hier leven nu bijna honderdduizend vluchtelingen, verdeeld over zeven kampen. De supervisie over de Lhotshampa's is in handen van de organisatie United Nations High Commissioner for the Refugees (UNHCR).

vluchtelingenkinderen

De onderhandelingen over de Bhutanese vluchtelingenkwestie slepen zich nu dus al jarenlang voort. Voorjaar 2000 was er even hoop toen de kampen werden bezocht door mevrouw Ogata, toenmalig hoofd van de UNHCR. Zij bracht ook een bezoek aan Bhutan en India en sprak de verwachting uit dat de vluchtelingen nu snel naar huis zouden kunnen terugkeren. Inderdaad kwamen er nieuwe besprekingen op gang, die vervolgens verzandden in een oeverloos heen-en-weergepraat over de verificatie van de Bhutanese vluchtelingen: is die vluchteling wel wie hij beweert te zijn?

De internationale donorgemeenschap in Bhutan, die dit land met financiële bijdragen ondersteunt, heeft herhaaldelijk aangedrongen op een snelle oplossing van het Bhutanese vluchtelingenprobleem. In deze donorgemeenschap zijn vijftien Aziatische landen, waaronder India, en tevens de VN, de EU en de wereldbank opgenomen. De Nederlandse vertegenwoordiger waarschuwde dat het conflict Bhutan dreigt te verscheuren. Intussen zitten de mensen om wie het gaat nog steeds in de kampen. Diverse hulpverleningsorganisaties zijn bezig hun werkzaamheden af te bouwen en proberen de kampen meer zelfvoorzienend te maken. De bekende organisatie OXFAM, waartoe ook NOVIB behoort, heeft zich al in 1999 geheel moeten terugtrekken.

In deze kampen groeit inmiddels een nieuwe generatie op: pubers die hier geboren zijn, zijn inmiddels zelf al weer getrouwd: de derde generatie vluchtelingen komt er aan. Na jarenlange onderhandelingen tussen Bhutan en Nepal is men in 2001 begonnen met de controle van herkomst, eigendomsdocumenten en vluchtmotief van de vluchtelingen en wel in Kudenabari, het kleinste en meest afgelegen kamp. Dit was een traag proces, waarbij per dag niet meer dan tien tot vijftien gezinnen aan bod komen. Daarna werd elk gezin aan een van de door Bhutan ingestelde vluchtelingencategorieën toegewezen. Er is kritiek dat Nepal het categoriesysteem van Bhutan heeft aanvaard. Bhutan zal immers niet alle vluchtelingencategorieën willen terugnemen, al moet het besluit daarover officieel nog worden genomen.

Beldangi-I, het grootste kamp met zonneovens van Stichting Vajra

In Kudenabari was na een jaar pas 75 procent van de inwoners gecategoriseerd en er zijn nog zes andere kampen. Maar nog in 2003 werd de verificatie gestaakt, omdat Bhutan niet tevreden was met de resultaten en na een incident in Kudenabari.

De bezittingen in Bhutan van de vluchtelingen komen steeds meer in handen van derden. De enige die in dit vluchtelingenprobleem een dwingende bemiddelende rol zou kunnen spelen, is de grote buur van beide landen: het machtsblok India. Dit land wil zich echter op geen enkele manier met deze problematiek inlaten.

In 2007 bood Amerika aan om 60.000 vluchtelingen op te nemen. Aanvankelijk leek dit een uitweg uit de problematiek, maar gaandeweg werd duidelijk dat een militante groep in de kampen repatriëring naar Bhutan als enige oplossing zag. Het voorstel verdeelt de vluchtelingengemeenschap en bedreigingen en mishandelingen zijn het gevolg geweest. Een deel van de vluchtelingen heeft zich aangesloten bij de maoistische beweging en wil niet alleen terug naar Bhutan, maar aldaar ook politieke hervormingen afdwingen.


Op de open dag van Stichting Vajra in augustus 1999 zijn handtekeningen verzameld bij een petitie die is aangeboden aan de regeringen van Nepal, Bhutan en India. Bovendien zijn brieven gestuurd naar de respectieve ambassades in Europa. Stichting Vajra heeft voorafgaand aan deze actie Amnesty International geraadpleegd. Hoe klein het effect ervan ook moge zijn, de stichting wil hiermee aantonen dat ook in Nederland mensen met het lot van deze in de vergetelheid geraakte gemeenschap begaan zijn.

Lees meer in de afstudeerscriptie over de geschiedenis van de Bhutanese vluchtelingen door Els Schapendonk.

Journaliste Carla Tromp en fotografe Janneke Hartman, twee vrijwilligers van Stichting Vajra, bezochten in het voorjaar van 2000 enkele kampen. Aanleiding was de tentoonstelling over het 'Shangri-la Bhutan' in het Leidse Rijksmuseum voor Volkenkunde. Deze (overigens fraaie) tentoonstelling besteedde nauwelijks aandacht aan de keerzijde van dit 'paradijselijke land'. Carla was gevraagd om voor de Haarlemse Dagbladcombinatie een artikel over deze vluchtelingensituatie en dus over deze donkere kant van Bhutan te schrijven. Hanneke Hartman maakte een prachtige fotoreportage in het land. Tijdens de Vajra-dag in september 2000 was deze als expositie te bezichtigen. Het artikel van Carla lag hier ook ter inzage.

vluchtelingen met parabolische zonneovens

Amnesty International (Jaarboek 2007 over Nepal)

Human Rights Watch (2007, The need for durable solutions for Bhutanese refugees)

Stichting Vluchteling (2007, nieuwsbulletin)

Film over het zonneovenproject van Stichting Vajra in de Bhutanese Vluchtelingenkampen

Aanbevelingsbrief UNHCR voor Stichting Vajra

Bhutanese refugees (algemeen, tot 2003)

Bhutan Information Bureau (tot 2003)

One nation, one people (1998, afstudeerscriptie stagiaire bij Stichting Vajra)